Nói về bổn phận và khả năng

Bài này gom lại hai chủ đề còn dang dở ở A2. Thứ nhất — khả năng và thành công: can (A1 #20) có quá ít dạng. Thứ hai — quy định: bên cạnh must, have to (A2 #10) và should (A2 #11) có thêm “theo quy định thì phải”, “được phép” và “không cần”.

be able to — khả năng ở mọi thì. can chỉ có hai dạng: can và could. Nó không có thì tương lai, thì hoàn thành, dạng đứng sau động từ khác — ở những chỗ đó dùng be able to.

Ở thì hiện tại thường nói can: I can swim nghe tự nhiên hơn I'm able to swim.

Biết làm hay đã làm được? Ở thì quá khứ, tiếng Anh phân biệt điều mà tiếng Việt thường gộp vào “có thể”, “được”. could — khả năng nói chung, trong một khoảng thời gian: I could read when I was four. Thành công trong một lần cụ thể — was able to hoặc managed to. managed to nhấn mạnh: khó khăn, nhưng đã làm được.

Trong câu phủ định không có sự khác biệt này, couldn't lúc nào cũng dùng được: I couldn't find my keys this morning. Với các động từ tri giác see, hear, could nói về một lần cụ thể cũng bình thường: I could hear music next door.

was able to và managed to trong câu khẳng định gần như ngang nhau, nhưng managed to nói thẳng về khó khăn và nỗ lực. Vì vậy nó hay đi kèm but và in the end: It took three hours, but in the end we managed to fix it. Nếu không có khó khăn gì, thường chỉ dùng Past Simple: I finished the report on Friday.

be supposed to — theo quy định, theo thỏa thuận. Bổn phận không đến từ người nói, cũng không đến từ luật pháp, mà từ quy tắc, thỏa thuận hoặc sự kỳ vọng của người khác. You're supposed to take your shoes off in the house. — phong tục là vậy. I'm supposed to be at work at nine. — đã thỏa thuận như vậy. Dạng này thường ngầm cho biết thực tế lại khác: I'm supposed to be working, but I'm watching football. Ở thì quá khứ, nó gần như luôn có nghĩa “lẽ ra phải…, nhưng đã không xảy ra”: The train was supposed to arrive at six. — nhưng tàu đến lúc bảy giờ. not supposed to — lời cấm nhẹ nhàng theo quy định, nhẹ hơn mustn't: You're not supposed to park here. supposed ở đây là tính từ, nên luôn cần be: I'm supposed to, Were we supposed to…?

So sánh với have to. I have to be at work at nine — tôi không có lựa chọn: đến muộn sẽ gặp rắc rối. I'm supposed to be at work at nine — quy định là vậy, nhưng nghe như có thể vi phạm, và có khi tôi sẽ vi phạm thật. Vì thế be supposed to rất hợp khi bạn giải thích vì sao việc gì đó không diễn ra theo kế hoạch.

be allowed to — được phép. Sự cho phép đến từ người khác: quy định, luật pháp, bố mẹ, sếp. allowed là dạng thứ ba của allow “cho phép”, nên về cấu tạo đây là câu bị động, quen thuộc từ thông báo Pets aren't allowed (A2 #19): không phải “tôi cho phép”, mà “tôi được cho phép”. be thay đổi theo ngôi và thì, còn allowed to + động từ giữ nguyên.

can hay be allowed to? Ở thì hiện tại, khi nói về sự cho phép, người ta thường chỉ dùng can: You can park here after six. be allowed to nhấn mạnh rằng sự cho phép đến từ quy định hoặc từ người khác, nên nghe chính xác hơn khi thông báo hay hỏi về quy định: Are we allowed to bring food into the museum? Ở thì tương lai và thì hoàn thành, can không có dạng, và bắt buộc phải dùng be allowed to — giống như be able to: Will we be allowed to park here? Về quá khứ, ranh giới cũng như giữa could và managed to: could — sự cho phép nói chung, trong thời gian dài (As a child I could watch TV until nine), was allowed to — sự cho phép trong một lần (Yesterday we were allowed to leave early).

supposed to hay allowed to? Cả hai đều nói về quy định, nhưng về những điều khác nhau. supposed to — điều phải làm, allowed to — điều được làm. Trong câu phủ định, chúng khác nhau về mức độ:

don't need to — không cần thiết. Giống don't have to (A2 #10): không làm cũng được. need ở đây là động từ thường có to, nên câu phủ định, câu hỏi và quá khứ cấu tạo với do: You don't need to come tomorrow. Does she need to bring anything? We didn't need to wait. Đừng nhầm với mustn't và not allowed to — “không được”: You don't need to come — không đến cũng được; You aren't allowed to come — cấm đến.

Cả thang trên một ví dụ:

Không nói như vậy. ✗ We didn't need come so early → ✓ We didn't need to come so early. didn't need — động từ thường, và sau nó cần to.

Kiểm tra nhanh. could hay managed to: “khó lắm, nhưng tôi đã kịp chuyến tàu”? The film was supposed to start at eight có nghĩa gì? Nói “ở chỗ làm chúng tôi không được phép dùng điện thoại” thế nào?