Að spyrja kurteislega og segja að maður viti ekki

Bein spurning til ókunnugrar manneskju — Where is the station? — er rétt mynduð, en hljómar hvasst, nánast eins og krafa, jafnvel með Excuse me (lexía A1 #21). Kurteisara er að pakka spurningunni inn í umgjörð: Could you tell me…? — „gætirðu sagt mér…?“, Do you know…? — „veistu…?“. Úr verður óbein spurning — spurning sem er felld inn í aðra setningu.

Gerð hennar sástu þegar í endursögn spurningar (lexía B1 #15): bein orðaröð, ekkert do, og í já/nei-spurningu — if. Munurinn er einn. Í endursögn sagðir þú frá spurningu sem var borin fram áður, og tíðin færðist til. Hér berð þú fram þína eigin spurningu núna, og þess vegna helst tíðin sú sama og í beinu spurningunni.

Mynd: umgjörð + spurnarorð (eða if) + frumlag + sögn.

Þrennt breytist í einu. Orðaröðin verður bein: fyrst frumlag, svo sögn — where the station is. Hjálparsagnirnar do, does, did hverfa, og endingin þeirra færist aftur yfir á aðalsögnina: does … open → opens, did … cost → cost. Spurning án spurnarorðs, sem svarað er með „já“ eða „nei“, fær if eða whether — þetta er íslenska „hvort“.

Ef spurnarorðið er frumlag. Í spurningunum Who lives here?, What happened? er orðaröðin þegar bein og ekkert do. Þess vegna breytist ekkert innan umgjarðarinnar: Do you know who lives here?, Could you tell me what happened? En í What is that building? er frumlagið that building, og það þarf að setja á undan sögninni: Do you know what that building is?

Umgjarðir — frá einföldustu til mildustu:

I was wondering if… merkir bókstaflega „ég var að velta fyrir mér hvort…“, og þátíðin vísar hér ekki til fortíðar: hún mildar beiðnina, eins og could í stað can. En I wonder… án þátíðar er hugsun upphátt — „ég velti fyrir mér…“, „skyldi…“: I wonder where she is. — „Ég velti fyrir mér hvar hún er.“

Spurningarmerkið fer eftir umgjörðinni. Ef umgjörðin er spurning (Do you know…, Could you tell me…), kemur spurningarmerki í lokin. Ef hún er staðhæfing (I don't know…, I wonder…, I was wondering…), kemur punktur, þótt spurnarorð standi inni í setningunni.

Að segja að maður viti ekki. Sömu óbeinu spurningarnar standa á eftir I don't know, I'm not sure, I can't remember, I have no idea:

if eða whether. Næstum alltaf má nota hvort sem er; whether er aðeins formlegra. if merkir hér „hvort“, ekki „ef“, og þess vegna má framtíð koma á eftir því: I don't know if he'll come. — „Ég veit ekki hvort hann kemur.“ Reglan „á eftir if nútíð í stað framtíðar“ (A2 #27) á aðeins við um „ef“.

Berðu saman við endursögn:

Spurnarorð + to + sögn. Þegar rætt er um hvað eigi að gera má stytta aukasetninguna: I don't know what I should do = I don't know what to do. Íslenskan segir yfirleitt „ég veit ekki hvað ég á að gera“; enskan styttir þetta í what to do. Þannig virka what, where, how, who, which, when og whether:

Verknaðinn í þessari mynd framkvæmir sá sami og í aðalsetningunni, eða „hver sem er“. Á undan to gengur aðeins whether, ekki if: whether to stay.

Svona er ekki sagt. ✗ I don't know why to go → ✓ I don't know why I should go. Með why er engin stutt gerð — aðeins heil aukasetning.

Prófaðu kunnáttuna. Hvernig spyrðu kurteislega Where's the nearest cash machine? Hvers vegna er punktur í lok I wonder where he is? Hvernig segirðu styttra I don't know what I should say?