Að skilja óþekkt orð út frá samsetningu þess

Í texta á stigi B1 eru mörg óþekkt orð í raun þekkt: við þau hefur bara verið bætt forskeyti eða viðskeyti. unemployment er employ („ráða í vinnu“), með un- („ekki“, eins og íslenska „ó-“) vinstra megin og -ment (eins og íslenska „-un“, „-ing“) hægra megin: „atvinnuleysi“. Ef þú þekkir tvo tugi forskeyta og viðskeyta geturðu skilið slíkt orð án orðabókar — og myndað sjálf(ur) þá orðmynd sem þú þarft.

Hvernig orð er greint. Finndu fyrst stofninn — þann hluta sem þú þekkir. Líttu svo á forskeytið: það breytir merkingunni. Síðan á viðskeytið: það breytir orðflokknum, gerir nafnorð úr sögn, lýsingarorð úr nafnorði. Síðasta skrefið er að prófa ágiskunina við merkingu setningarinnar.

Forskeyti breyta merkingunni. Orðflokkurinn helst sá sami.

Neitunarforskeyti eru nokkur í ensku, og íslenska „ó-“ getur svarað til hvers þeirra sem er:

un- er algengast, einkum á undan orðum á -able, -ful og -ed: unbelievable, unhelpful, unexpected. in- og afbrigði þess, im-, il-, ir-, standa oftar með orðum af latneskum uppruna — þeim sem þú þekkir sem alþjóðleg orð úr öðrum Evrópumálum: incorrect — „rangur“, irregular — „óreglulegur“. Síðasti stafur forskeytisins lagar sig að fyrsta staf orðsins, svo að auðveldara sé að bera það fram. Engin örugg regla segir til um hvaða forskeyti á að velja, þess vegna er neitunarmyndin lærð með orðinu.

Með sögn merkir un- öfuga athöfn: lock — unlock (opna lás), pack — unpack (taka upp úr tösku), do — undo (afturkalla).

Önnur algeng forskeyti:

Viðskeyti breyta orðflokknum.

Nokkur viðskeyti hafa skýra merkingu. -ful — „fullur af einhverju“, -less — „án“, eins og íslenska „-laus“: useful — gagnlegur, useless — gagnslaus; careful — varkár, careless — kærulaus. -able — „hægt að“, eins og íslenska „-anlegur“: washable — „sem má þvo“, readable — „auðlesinn“. -er er sá sem gerir, en -ee sá sem eitthvað er gert við: employer — vinnuveitandi, employee — starfsmaður.

Í breskri ensku eru sagnir yfirleitt skrifaðar með -ise: realise, organise, apologise. Myndin með -ize sést líka í breskum bókum, en í bandarískri ensku er hún sú eina.

Orðafjölskylda. Af einum stofni vex heil fjölskylda, og þegar þú þekkir stofninn skilurðu þau öll:

care → careful → carefully → careless → carelessly → carelessness

employ → employer → employee → employment → unemployed → unemployment

Berðu saman. Pör með -ful og -less eru ekki alltaf andstæður:

Andstæða helpful er unhelpful, en helpless segir allt annað. Greining í hluta gefur ágiskun, en merkinguna skaltu prófa við setninguna.

Stafsetning á samskeytum. Fjórar reglur um hvernig orðið breytist þegar viðskeyti er bætt við:

• y á eftir samhljóða verður i: happy → happiness, easy → easily, beauty → beautiful;
• þögult e fellur brott á undan viðskeyti sem byrjar á sérhljóða, en helst á undan samhljóða: use → usable, en useful; create → creation;
• í stuttu áhersluatkvæði tvöfaldast síðasti samhljóðinn á undan viðskeyti sem byrjar á sérhljóða: begin → beginner, win → winner, run → runner;
• -ful er skrifað með einu l: careful, beautiful. Í atviksorðinu eru l tvö, því að það er careful + -ly: carefully.

Forskeyti étur enga stafi: un + necessary = unnecessary (tvö n), mis + spell = misspell (tvö s), dis + satisfied = dissatisfied.

Áhersla. Viðskeytin -tion, -sion, -ity, -ic draga áhersluna á atkvæðið beint á undan sér:

Viðskeytin -ment, -ness, -ful, -less, -er, -ly hreyfa ekki við áherslunni: employ → employment, happy → happiness. Undantekning er fjölskyldan photograph: photographer, photography. Viðskeytið -ee tekur yfirleitt sjálft áhersluna: trainee, interviewee; en employee hljómar oftar employee. Forskeyti eru yfirleitt áherslulaus: unhappy, impossible.

Svona er ekki sagt. ✗ unhonest → ✓ dishonest. ✗ unregular → ✓ irregular. Neitunarforskeytið er bundið orðinu, og un- á ekki alltaf við.

Prófaðu kunnáttuna. Hvað merkir unbreakable? Myndaðu nafnorð af kind og decide. Á hvaða atkvæði fellur áherslan í possibility?