Unawain ang di-kilalang salita mula sa mga bahagi nito

Sa tekstong pang-B1, marami sa mga di-kilalang salita ang kilala na pala: dinagdagan lang sila ng unlapi o hulapi. Ang unemployment ay employ (“kumuha ng empleyado, bigyan ng trabaho”), na dinagdagan sa kaliwa ng un- (“hindi”) at sa kanan ng -ment (gumagawa ng pangngalan, gaya ng “ka-…-an” sa “kabaitan”): “kawalan ng trabaho”. Kung alam ninyo ang mga dalawampung unlapi at hulapi, mauunawaan ninyo ang ganitong salita nang walang diksiyonaryo, at mabubuo ninyo nang mag-isa ang kailangang anyo.

Paano suriin ang salita. Hanapin muna ang ugat — ang kilalang bahagi. Pagkatapos, tingnan ang unlapi: binabago nito ang kahulugan. Pagkatapos, ang hulapi: binabago nito ang bahagi ng pananalita, ginagawang pangngalan ang pandiwa at pang-uri ang pangngalan. Ang huling hakbang — suriin ang hula ayon sa kahulugan ng pangungusap.

Binabago ng mga unlapi ang kahulugan. Nananatili ang bahagi ng pananalita.

Maraming negatibong unlapi ang Ingles, at alinman sa mga ito ay maaaring tumapat sa iisang “hindi” o “di-” ng Tagalog:

Ang un- ang pinakamadalas, lalo na bago ang mga salitang nagtatapos sa -able, -ful at -ed: unbelievable, unhelpful, unexpected. Ang in- at ang mga anyo nitong im-, il-, ir- ay mas madalas sa mga salitang galing sa Latin — ang mga kahawig ng mga hiram na salitang Espanyol sa Tagalog: impossible — “imposible”, illegal — “ilegal”, irregular — “iregular”. Umaangkop ang huling titik ng unlapi sa unang titik ng salita para mas madaling bigkasin. Walang maaasahang tuntunin kung aling unlapi ang kukunin, kaya isinasaulo ang negatibong anyo kasama ng salita.

Sa pandiwa, ang un- ay nangangahulugang kabaligtarang kilos: lock — unlock (buksan ang kandado), pack — unpack (alisin sa maleta), do — undo (bawiin, ibalik sa dati).

Iba pang madalas na unlapi:

Binabago ng mga hulapi ang bahagi ng pananalita.

May malinaw na kahulugan ang ilang hulapi. Ang -ful — “puno ng”, ang -less — “walang”: useful — kapaki-pakinabang, useless — walang silbi; careful — maingat, careless — pabaya. Ang -able — “puwede”: washable — “puwedeng labhan”, readable — “madaling basahin”. Ang -er — ang gumagawa, at ang -ee — ang ginagawan: employer — ang nagbibigay ng trabaho, employee — empleyado.

Sa British English, karaniwang -ise ang pagsulat ng mga pandiwa: realise, organise, apologise. Makikita rin ang anyong -ize sa mga librong British, at sa American English ito lang ang anyo — kaya ito ang madalas makita sa Pilipinas.

Pamilya ng mga salita. Mula sa iisang ugat, tumutubo ang buong pamilya, at kapag nakilala ninyo ang ugat, naiintindihan ninyo silang lahat:

care → careful → carefully → careless → carelessly → carelessness

employ → employer → employee → employment → unemployed → unemployment

Paghambingin. Hindi laging magkasalungat ang kahulugan ng mga pares na may -ful at -less:

Ang kasalungat ng helpful ay unhelpful, at ibang bagay na ang sinasabi ng helpless. Nagbibigay ng hula ang pagsusuri ng mga bahagi, pero suriin ang kahulugan ayon sa pangungusap.

Pagsulat sa dugtungan. Apat na tuntunin kung paano nagbabago ang salita kapag dinagdagan ng hulapi:

• ang y pagkatapos ng katinig ay nagiging i: happy → happiness, easy → easily, beauty → beautiful;
• nawawala ang di-binibigkas na e bago ang hulaping nagsisimula sa patinig, pero nananatili bago ang katinig: use → usable, pero useful; create → creation;
• sa maikling pantig na may diin, dinodoble ang huling katinig bago ang hulaping nagsisimula sa patinig: begin → beginner, win → winner, run → runner;
• iisang l lang ang -ful: careful, beautiful. Dalawa ang l sa pang-abay, dahil ito ay careful + -ly: carefully.

Walang kinakaing titik ang unlapi: un + necessary = unnecessary (dalawang n), mis + spell = misspell (dalawang s), dis + satisfied = dissatisfied.

Diin. Hinihila ng mga hulaping -tion, -sion, -ity, -ic ang diin papunta sa pantig na nasa mismong harap nila:

Hindi ginagalaw ng mga hulaping -ment, -ness, -ful, -less, -er, -ly ang diin: employ → employment, happy → happiness. Eksepsiyon ang pamilya ng photograph: photographer, photography. Ang hulaping -ee ay karaniwang kumukuha mismo ng diin: trainee, interviewee; pero ang employee ay mas madalas binibigkas na employee. Karaniwang walang diin ang mga unlapi: unhappy, impossible.

Hindi ganito ang sinasabi. ✗ unhonest → ✓ dishonest. ✗ unregular → ✓ irregular. Nakatakda sa salita ang negatibong unlapi, at hindi laging bagay ang un-.

Subukin ang sarili. Ano ang ibig sabihin ng unbreakable? Bumuo ng mga pangngalan mula sa kind at decide. Saang pantig nasa diin ang possibility?