Een onbekend woord begrijpen aan de hand van zijn bouw

In een tekst op B1-niveau zijn veel onbekende woorden eigenlijk bekend: er is alleen een voorvoegsel of een achtervoegsel aan vastgemaakt. unemployment — dat is employ (‘in dienst nemen’), met links het voorvoegsel un- (‘on-, niet’) en rechts -ment (zoals het Nederlandse ‘-ing’ of ‘-heid’): ‘werkloosheid’. Ken je een stuk of twintig voorvoegsels en achtervoegsels, dan begrijp je zo'n woord zonder woordenboek en maak je de vorm die je nodig hebt zelf.

Hoe ontleed je een woord. Zoek eerst de stam — het bekende deel. Kijk dan naar het voorvoegsel: dat verandert de betekenis. Daarna naar het achtervoegsel: dat verandert de woordsoort en maakt van een werkwoord een zelfstandig naamwoord, van een zelfstandig naamwoord een bijvoeglijk naamwoord. De laatste stap: controleer je gok aan de betekenis van de zin.

Voorvoegsels veranderen de betekenis. De woordsoort blijft daarbij dezelfde.

Het Engels heeft meerdere ontkennende voorvoegsels, en het Nederlandse ‘on-’ kan met elk ervan overeenkomen:

un- is het meest gebruikelijk, vooral vóór woorden op -able, -ful en -ed: unbelievable, unhelpful, unexpected. in- en de varianten im-, il-, ir- staan vaker bij woorden van Latijnse herkomst — woorden die ook in het Nederlands als leenwoord bestaan: incorrect — ‘incorrect’, irregular — ‘irregulier’. De laatste letter van het voorvoegsel past zich aan de eerste letter van het woord aan, zodat het makkelijker uit te spreken is. Een betrouwbare regel welk voorvoegsel je neemt, is er niet; daarom onthoud je de ontkennende vorm samen met het woord.

Bij een werkwoord betekent un- de omgekeerde handeling: lock — unlock (van het slot doen), pack — unpack (uitpakken), do — undo (ongedaan maken).

Andere veelvoorkomende voorvoegsels:

Achtervoegsels veranderen de woordsoort.

Een paar achtervoegsels hebben een duidelijke betekenis. -ful — ‘vol van iets’, -less — ‘zonder’, zoals het Nederlandse ‘-loos’: useful — nuttig, useless — nutteloos; careful — voorzichtig, careless — slordig. -able — ‘kan’, zoals ‘-baar’: washable — ‘wasbaar’, readable — ‘goed leesbaar’. -er is wie iets doet, -ee is met wie iets gedaan wordt: employer — werkgever, employee — werknemer.

In het Brits-Engels schrijf je werkwoorden meestal op -ise: realise, organise, apologise. De variant op -ize kom je in Britse boeken ook tegen; in het Amerikaans-Engels is het de enige.

Een woordfamilie. Uit één stam groeit een hele familie, en wie de stam kent, begrijpt ze allemaal:

care → careful → carefully → careless → carelessly → carelessness

employ → employer → employee → employment → unemployed → unemployment

Vergelijk. Paren met -ful en -less zijn niet altijd elkaars tegengestelde:

Het tegengestelde van helpful is unhelpful; helpless gaat over iets anders. Het ontleden geeft je een gok, de betekenis controleer je aan de zin.

Spelling op de grens. Vier regels voor hoe een woord verandert als je er een achtervoegsel aan vastmaakt:

• y na een medeklinker wordt i: happy → happiness, easy → easily, beauty → beautiful;
• de stomme e valt weg vóór een achtervoegsel dat met een klinker begint, maar blijft vóór een medeklinker: use → usable, maar useful; create → creation;
• in een korte beklemtoonde lettergreep wordt de laatste medeklinker verdubbeld vóór een achtervoegsel met een klinker: begin → beginner, win → winner, run → runner;
• -ful schrijf je met één l: careful, beautiful. In het bijwoord staat l twee keer, want dat is careful + -ly: carefully.

Een voorvoegsel slokt geen letters op: un + necessary = unnecessary (twee keer n), mis + spell = misspell (twee keer s), dis + satisfied = dissatisfied.

Klemtoon. De achtervoegsels -tion, -sion, -ity, -ic trekken de klemtoon naar de lettergreep direct ervoor:

De achtervoegsels -ment, -ness, -ful, -less, -er, -ly laten de klemtoon met rust: employ → employment, happy → happiness. Uitzondering is de familie van photograph: photographer, photography. Het achtervoegsel -ee krijgt meestal zelf de klemtoon: trainee, interviewee; maar employee klinkt vaker als employee. Voorvoegsels zijn meestal onbeklemtoond: unhappy, impossible.

Zo zeg je het niet. ✗ unhonest → ✓ dishonest. ✗ unregular → ✓ irregular. Het ontkennende voorvoegsel hoort vast bij het woord, en un- past niet altijd.

Test jezelf. Wat betekent unbreakable? Maak zelfstandige naamwoorden van kind en decide. Op welke lettergreep valt de klemtoon in possibility?