Zrozumieć nieznane słowo z jego budowy

W tekście na poziomie B1 wiele nieznanych słów to w gruncie rzeczy słowa znajome: dodano do nich po prostu przedrostek albo przyrostek. unemployment to employ („zatrudniać”), do którego z lewej dostawiono un- („nie”), a z prawej -ment (jak polskie „-enie”, „-ość”): „bezrobocie”. Kto zna dwadzieścia kilka przedrostków i przyrostków, zrozumie takie słowo bez słownika, a potrzebną formę zbuduje sam.

Jak rozłożyć słowo. Najpierw znajdź rdzeń — znajomą część. Potem spójrz na przedrostek: on zmienia znaczenie. Potem na przyrostek: on zmienia część mowy, robi z czasownika rzeczownik, z rzeczownika przymiotnik. Ostatni krok — sprawdzić domysł w kontekście zdania.

Przedrostki zmieniają znaczenie. Część mowy zostaje przy tym ta sama.

Przedrostków przeczących angielski ma kilka, i polskiemu „nie-” odpowiada każdy z nich:

un- jest najczęstszy, szczególnie przed słowami na -able, -ful i -ed: unbelievable, unhelpful, unexpected. in- i jego warianty im-, il-, ir- częściej stoją przy słowach pochodzenia łacińskiego — tych, które przypominają polskie zapożyczenia: illegal — „nielegalny”, irregular — „nieregularny”. Ostatnia litera przedrostka dopasowuje się do pierwszej litery słowa, żeby łatwiej było je wymówić. Pewnej reguły, który przedrostek wybrać, nie ma, dlatego formę przeczącą zapamiętuje się razem ze słowem.

Przy czasowniku un- oznacza czynność odwrotną: lock — unlock (otworzyć zamek), pack — unpack (rozpakować), do — undo (cofnąć).

Inne częste przedrostki:

Przyrostki zmieniają część mowy.

Kilka przyrostków niesie wyraźne znaczenie. -ful — „pełen czegoś”, -less — „bez”: useful — pożyteczny, useless — bezużyteczny; careful — ostrożny, careless — niedbały. -able — „można”: washable — „można prać”, readable — „łatwo się czyta”. -er — ten, kto coś robi, a -ee — ten, wobec kogo się to robi: employer — pracodawca, employee — pracownik.

W brytyjskim angielskim czasowniki zwykle pisze się z -ise: realise, organise, apologise. Wariant z -ize też spotyka się w brytyjskich książkach, a w amerykańskim angielskim jest jedyny.

Rodzina wyrazów. Z jednego rdzenia wyrasta cała rodzina, i kiedy znasz rdzeń, rozumiesz wszystkich jej członków:

care → careful → carefully → careless → carelessly → carelessness

employ → employer → employee → employment → unemployed → unemployment

Porównaj. Pary z -ful i -less nie zawsze mają przeciwne znaczenie:

Przeciwieństwem helpful jest unhelpful, a helpless mówi już o czymś innym. Rozkład na części daje domysł, a znaczenie sprawdzaj w zdaniu.

Pisownia na styku. Cztery reguły, według których słowo się zmienia, kiedy dodaje się do niego przyrostek:

• y po spółgłosce zmienia się w i: happy → happiness, easy → easily, beauty → beautiful;
• nieme e znika przed przyrostkiem, który zaczyna się od samogłoski, ale zostaje przed spółgłoską: use → usable, ale useful; create → creation;
• w krótkiej akcentowanej sylabie ostatnia spółgłoska podwaja się przed przyrostkiem na samogłoskę: begin → beginner, win → winner, run → runner;
• -ful pisze się z jednym l: careful, beautiful. W przysłówku l są dwa, bo to careful + -ly: carefully.

Przedrostek liter nie zjada: un + necessary = unnecessary (dwa n), mis + spell = misspell (dwa s), dis + satisfied = dissatisfied.

Akcent. Przyrostki -tion, -sion, -ity, -ic przyciągają akcent na sylabę tuż przed sobą:

Przyrostki -ment, -ness, -ful, -less, -er, -ly akcentu nie ruszają: employ → employment, happy → happiness. Wyjątek — rodzina photograph: photographer, photography. Przyrostek -ee zwykle sam bierze akcent: trainee, interviewee; ale employee częściej brzmi employee. Przedrostki są zwykle nieakcentowane: unhappy, impossible.

Tak się nie mówi. ✗ unhonest → ✓ dishonest. ✗ unregular → ✓ irregular. Przedrostek przeczący jest przypisany do słowa, i un- nie zawsze pasuje.

Sprawdź się. Co znaczy unbreakable? Utwórz rzeczowniki od kind i decide. Na którą sylabę pada akcent w possibility?