Καταλαβαίνω μια άγνωστη λέξη από τα κομμάτια της

Σε ένα κείμενο επιπέδου B1 πολλές άγνωστες λέξεις είναι στην πραγματικότητα γνωστές: απλώς τους πρόσθεσαν ένα πρόθημα ή ένα επίθημα. Το unemployment είναι το employ («προσλαμβάνω, απασχολώ»), στο οποίο αριστερά μπήκε το un- («μη», «α-») και δεξιά το -ment (όπως το ελληνικό «-ση», «-μός»): «ανεργία». Αν ξέρεις καμιά εικοσαριά προθήματα και επιθήματα, μια τέτοια λέξη την καταλαβαίνεις χωρίς λεξικό, και τον τύπο που χρειάζεσαι τον φτιάχνεις μόνος σου.

Πώς αναλύεις μια λέξη. Πρώτα βρες τη ρίζα — το γνωστό κομμάτι. Μετά κοίτα το πρόθημα: αλλάζει τη σημασία. Μετά το επίθημα: αλλάζει το μέρος του λόγου, κάνει το ρήμα ουσιαστικό, το ουσιαστικό επίθετο. Το τελευταίο βήμα — έλεγξε τη μαντεψιά σου με το νόημα της πρότασης.

Τα προθήματα αλλάζουν τη σημασία. Το μέρος του λόγου μένει το ίδιο.

Τα αγγλικά έχουν αρκετά αρνητικά προθήματα, και στο ελληνικό στερητικό «α-/αν-» («αδύνατος», «ανέντιμος») μπορεί να αντιστοιχεί οποιοδήποτε από αυτά:

Το un- είναι το πιο συχνό, ιδίως πριν από λέξεις σε -able, -ful και -ed: unbelievable, unhelpful, unexpected. Το in- και οι παραλλαγές του im-, il-, ir- μπαίνουν πιο συχνά σε λέξεις λατινικής προέλευσης — σε αυτές που υπάρχουν με παρόμοια μορφή και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες: incorrect, irregular, impossible. Το τελευταίο γράμμα του προθήματος προσαρμόζεται στο πρώτο γράμμα της λέξης, για να προφέρεται πιο εύκολα. Σίγουρος κανόνας για το ποιο πρόθημα θα πάρεις δεν υπάρχει, γι' αυτό τον αρνητικό τύπο τον μαθαίνεις μαζί με τη λέξη.

Στο ρήμα το un- σημαίνει την αντίστροφη πράξη, όπως το ελληνικό «ξε-»: lock — unlock (ξεκλειδώνω), pack — unpack (ξεπακετάρω), do — undo (αναιρώ).

Άλλα συχνά προθήματα:

Τα επιθήματα αλλάζουν το μέρος του λόγου.

Μερικά επιθήματα έχουν καθαρή σημασία. Το -ful — «γεμάτος από κάτι», το -less — «χωρίς»: useful — χρήσιμος, useless — άχρηστος· careful — προσεκτικός, careless — απρόσεκτος. Το -able — «μπορεί να»: washable — «πλένεται», readable — «διαβάζεται εύκολα». Το -er — αυτός που κάνει κάτι, ενώ το -ee — αυτός στον οποίο γίνεται κάτι: employer — εργοδότης, employee — υπάλληλος.

Στα βρετανικά αγγλικά τα ρήματα γράφονται συνήθως σε -ise: realise, organise, apologise. Ο τύπος σε -ize συναντιέται κι αυτός σε βρετανικά βιβλία, ενώ στα αμερικανικά αγγλικά είναι ο μόνος.

Οικογένεια λέξεων. Από μία ρίζα βγαίνει ολόκληρη οικογένεια, και όταν αναγνωρίσεις τη ρίζα, καταλαβαίνεις όλες τις λέξεις:

care → careful → carefully → careless → carelessly → carelessness

employ → employer → employee → employment → unemployed → unemployment

Σύγκρινε. Τα ζευγάρια με -ful και -less δεν είναι πάντα αντίθετα στη σημασία:

Το αντίθετο του helpful είναι το unhelpful, ενώ το helpless μιλάει για κάτι άλλο. Η ανάλυση στα κομμάτια σού δίνει μια μαντεψιά, και τη σημασία την ελέγχεις από την πρόταση.

Ορθογραφία στη συναρμογή. Τέσσερις κανόνες για το πώς αλλάζει η λέξη όταν της προσθέτεις επίθημα:

• το y μετά από σύμφωνο γίνεται i: happy → happiness, easy → easily, beauty → beautiful·
• το βουβό e φεύγει πριν από επίθημα που αρχίζει από φωνήεν, αλλά μένει πριν από σύμφωνο: use → usable, αλλά useful· create → creation·
• σε σύντομη τονισμένη συλλαβή το τελευταίο σύμφωνο διπλασιάζεται πριν από επίθημα που αρχίζει από φωνήεν: begin → beginner, win → winner, run → runner·
• το -ful γράφεται με ένα l: careful, beautiful. Στο επίρρημα τα l είναι δύο, γιατί είναι careful + -ly: carefully.

Το πρόθημα δεν «τρώει» γράμματα: un + necessary = unnecessary (δύο n), mis + spell = misspell (δύο s), dis + satisfied = dissatisfied.

Τόνος. Τα επιθήματα -tion, -sion, -ity, -ic τραβούν τον τόνο στη συλλαβή ακριβώς πριν από αυτά:

Τα επιθήματα -ment, -ness, -ful, -less, -er, -ly τον τόνο δεν τον αγγίζουν: employ → employment, happy → happiness. Εξαίρεση — η οικογένεια του photograph: photographer, photography. Το επίθημα -ee συνήθως παίρνει το ίδιο τον τόνο: trainee, interviewee· όμως το employee ακούγεται πιο συχνά employee. Τα προθήματα είναι συνήθως άτονα: unhappy, impossible.

Έτσι δεν λέγεται. ✗ unhonest → ✓ dishonest. ✗ unregular → ✓ irregular. Το αρνητικό πρόθημα είναι δεμένο με τη λέξη, και το un- δεν ταιριάζει πάντα.

Έλεγξε τον εαυτό σου. Τι σημαίνει το unbreakable; Φτιάξε ουσιαστικά από τα kind και decide. Σε ποια συλλαβή πέφτει ο τόνος στο possibility;